يابد و مجددا آن‌چه بايد در جهان وجود از حوادث و وقايع تحقق يابد در لوح قدر و محو و اثبات منقوش و دنيا دور ديگرى را شروع مىكند . اراده - اراده عبارت از صفتى است مخصوص به بعضى از موجودات زنده و مخصص وقوع بعضى از اضداد دون ديگر و در وقتى دون وقتى ديگر با يكسان بودن توانايى او بر تمام اضداد و اطراف و اوقات . صدرا گويد اراده و كراهت در حيوانات و در ما از آن جهت كه حيوانيم كيفيت نفسانى است . مانند ساير كيفيات نفسانيه و از امور وجدانى است مانند ساير وجدانيات و لكن علم به كنه آن دو ( اراده و كراهت ) بس دشوار است : « الاراده و الكراهة فى الحيوان و فينا بما نحن حيوان كيفية نفسانية . . . » صدرا گويد اراده در تمام موجودات ذواراده به يك معنى نيست و بلكه تابع وجود آن‌ها است و همان‌طور كه حقيقت وجود مختلف است اراده نيز سارى در موجودات صاحب اراده بود و مختلف است و از اين جهت كه اراده مانند وجود و بلكه عين وجود است تعريف و شناسايى كنه آن دشوار است و بالجمله اراده مانند علم است و علم هم مانند وجود و بلكه عين وجود است چنان كه بعدا بيان خواهد شد . « 1 » و هر گاه كسى بخواهد فعلى را انجام دهد بايد علم به آن داشته باشد كه تصور آن و تصديق به فايدهء آن است و بعد از آن اراده و عزم و شوق و ميل و حركت اعضا است . توضيح آن‌كه هر امرى كه بخواهيم انجام دهيم ابتدا تصور آن را كرده فوايدى كه از آن فعل عايد ما مىشود در نظر و منافع و مضار آن را مورد توجه قرار مىدهيم . و عزم بر انجام يا عدم انجام آن گرفته و شوق مؤكد حاصل شده و سپس عضلات براى انجام آن به حركت در مىآيد . يكى از مسائل دشوار باب اراده چگونگى اراده خداوند در خلق عالم مىباشد . خلاصهء ايراد در باب ارادهء حق اين است . آيا ارادهء خداوند نسبت به اشياى در حين حدوث آن‌ها است يا قبل از حدوث آن‌ها و يا خداوند قبل از حدوث و ايجاد اشيا ارادهء خلق آن‌ها را داشته‌اند يا نه اگر گفته شود كه خداوند ارادهء خلق آن‌ها را داشته‌اند چون اراده و علم او عين خلق است خود ايرادى را ايجاب مىكند و اگر گفته شود كه ارادهء خداوند قبل از خلق متعلق به اشيا نبوده است و در حين خلقت اراده تعلق گرفته است ايراد ديگر لازم آيد . ملا صدرا مىگويد اين گونه شبهات از اين رو حاصل شده است كه گمان برده‌اند كه اراده خداوند هم به مانند اراده ما است و در ذات خدا هم اراده به معنى عزم و اجماع بر فعل است در حالى كه اصولا اين طور نيست و خداوند در ازل عالم به سلسلهء موجودات و جمله نظام اتم و روابط آن‌ها از به دو وجود تا نهايات و نهايات آن بوده است و يك جا وطرا آفريده شده است در لوح محفوظ و علم بارى ، نهايت بر حسب اقتضاهاى زمان و مصالح به تدريج از علم به عين آيند . فى شمول ارادته لجميع الافعال . هذه المسئلة ايضا من جملة المسائل الغامضة الشريفة ، قلّ من اهتدى الى مغزاها و سلك سبيل جدواها ، و اختلفت فيه الاراء ، و

--> ( 1 ) مبدأ و معاد ، ملا صدرا ، ص 237 .